تازه‌ترین اپیزود از پادکست IPA Off anf On the Couch نمونه‌‌ای از گفت‌وگویی است که هم به‌لحاظ نظری دقیق است و هم از دام زبان بسته و کلیشه‌ای روان‌کاوی اجتناب می‌کند. مهمان این گفت‌وگو Jonathan Shedler است؛ چهره‌ای که نقش او در دفاع علمی از روان‌درمانی روان‌کاوانه را نمی‌شود نادیده گرفت.

شِدلر در دو دهه‌ی اخیر، بیش از هر چیز با فعالیتی مشخص شناخته می‌شود: جمع‌آوری و بازخوانی شواهد تجربی درباره‌ی اثربخشی روان‌درمانی روان ‌کاوانه. مقاله‌ی اثرگذار او درباره‌ی اثربخشی روان‌درمانی روان‌‌پویا، نقطه‌ی عطفی بود در زمانی که فضا به‌طور افراطی در اختیار درمان‌های کوتاه‌مدت و پروتکل‌محور قرار داشت. اهمیت آن مقاله فقط در نتایجش نبود، بلکه در این بود که نشان داد داده‌های موجود، اگر با سوگیری ایدئولوژیک خوانده نشود، تصویری کاملاً متفاوت از درمان تحلیلی ارائه می‌دهد: درمانی که اثراتش عمیق‌تر است، پایدارتر می‌ماند و به کاهش نشانه محدود نمی‌شود، بلکه الگوهای شخصیت و رابطه را تغییر می‌دهد.

اما او فقط مدافع «اثربخشی» به زبان آمار نیست. وجه مهم‌تر کار شِدلر، تلاشی آگاهانه برای نجات روانکاوی از زبان سنگین، رازآلود و بعضاً خودشیفته‌ی رایج در سنت‌های روان‌کاوی است.

در این اپیزود هم دقیقاً همین خط فکری را می‌بینیم. او مفاهیم مرکزی روانکاوی را نه با واژه‌های قدسی‌شده، بلکه با زبان تجربه‌ی انسانی توضیح می‌دهد: این‌که ما الگوهای رابطه‌ای‌مان را همه‌جا با خود می‌بریم، این‌که درمان یک رابطه‌ی «خاص» است نه به‌خاطر رمز و راز، بلکه چون امکان دیدن و نام‌گذاری همین الگوهای تکراری را فراهم می‌کند، و این‌که آزادی روانی یعنی مجبور نبودن به تکرار.

نکته‌ی مهم در رویکرد شِدلر این است که روان‌درمانی روان‌کاوانه را نه به‌عنوان چیزی متعلق به اتاق درمان کلاسیک قرن بیستم، بلکه به‌مثابه ابزاری زنده برای زندگی روزمره‌ی معاصر می‌فهمد. او نشان می‌دهد که مفاهیمی مثل ناهشیار، تعارض، انکار یا جبرگرایی روانی، اگر از قالب‌های کلیشه‌ای بیرون کشیده شود، همان چیزهایی هستند که به ما کمک می‌کنند روابط‌مان، انتخاب‌هایمان و بن‌بست‌های تکرارشونده‌ی زندگی امروز را بفهمیم. به همین دلیل است که در این گفت‌وگو، روانکاوی نه درمانی لوکس یا نخبه‌گرایانه، بلکه روشی عملی برای فهم انسان معاصر معرفی می‌شود.

اگر کسی بخواهد بداند چرا روان‌درمانی روان‌کاوامه، با وجود تمام فشارهای بازار، سیاست‌گذاری‌های ساده‌انگارانه و وسوسه‌ی نسخه‌های فوری، هنوز زنده است و کار می‌کند، شنیدن این اپیزود انتخاب عاقلانه‌ای است. شدلر نه از روانکاوی اسطوره‌سازی می‌کند، و نه به انکار واقعیت‌های امروز دست می‌زند؛ کار او فقط تلاشی جدی برای گفتن این‌ مطلب است که این درمان چه می‌کند، چرا برای بعضی‌ها لازم است و چگونه می‌تواند در جهان معاصر همچنان معنا و کارایی داشته باشد.

در اپیزود مورد اشاره از پادکست IPA Off and On the Couch، تصویرشدلر از ذهن پویا (Dynamic Mind) و کار روان‌درمانی روان‌کاوانه، روشن، غیرکلیشه‌ای و به‌طرز قابل‌توجهی امروزی است. محور اصلی گفت‌وگو بر این ایده ساده اما بنیادین استوار است که انسان‌ها الگوهای رابطه‌ای و هیجانی خود را از گذشته با خود حمل می‌کنند و این الگوها ناگزیر در همه‌ی روابط، از جمله رابطه‌ی درمانی، فعال می‌شوند. این امر نه انتخاب آگاهانه است و نه ناشی از خطای درمانگر؛ بلکه بخشی از وضعیت انسانی ماست.

شِدلر توضیح می‌دهد آن‌چه روان‌درمانی را از یک رابطه‌ی عادی متمایز می‌کند، این نیست که الگوهای قدیمی تکرار نمی‌شوند، بلکه این است که شرایطی فراهم می‌شود تا این الگوها دیده شوند، به زبان درآیند، فهمیده شوند و موضوع گفت‌وگو قرار گیرند. به‌گفته‌ی او، آزادی روانی دقیقاً از همین تجربه ناشی می‌شود: از امکانِ مجبور نبودن به تکرار همیشگی همان شیوه‌های آشنا و اغلب ناکارآمدِ رابطه‌ورزی و مواجهه با هیجان.

در این اپیزود، شِدلر با فاصله‌گرفتن آگاهانه از زبان سنگین و دانشگاهی، به بازخوانی مفاهیم کلاسیک روان‌کاوی می‌پردازد. او به‌جای تأکید بر اصطلاحاتی که اغلب به‌شکل کلیشه‌ای به کار می‌روند، مفاهیمی مانند «زندگی ذهنی ناهشیار»، «ذهن در تعارض»، «نپذیرفتن یا انکار آگاهانه‌ـ‌ناهشیار (disavowal)» را به‌جای سرکوب، و «تداوم روانی» را به‌جای جبرگرایی روانی پیشنهاد می‌کند.

هدف شدلر نشان‌دادن این نکته است که این مفاهیم نه انتزاعی‌اند و نه متعلق به گذشته، بلکه ابزارهایی زنده برای فهم تجربه‌ی زیسته‌ی امروز ما هستند.
نکته‌ی مهم دیگری که در این گفت‌وگو برجسته است، پاسخ شِدلر به این پرسش رایج است که آیا همه به روان‌درمانی نیاز دارند یا نه.
پاسخ او صریح و غیرایدئولوژیک است: همه‌ی انسان‌ها الگوهای اولیه‌ی خود را تکرار می‌کنند، اما اگر این الگوها به زندگی رضایت‌بخش، معنا، صمیمیت و ارتباط منجر شود، تکرار مشکلی ایجاد نمی‌کند و بخشی از انسان‌بودن است. روان‌درمانی و روان‌کاوی اما جایی معنا پیدا می‌کنند که این الگوها به رنج، بن‌بست و محدودیت منجر شده باشد و فرد را از زیستن زندگی‌ای که بالقوه می‌تواند داشته باشد، بازدارد.

در بخش‌هایی از اپیزود، شِدلر با ارائه‌ی مثال‌های بالینی، از جمله اشاره‌ای صادقانه به تجربه‌ی شخصی خود در آغاز روان‌کاوی، نشان می‌دهد که چگونه فرایند کشف هیجانیِ این نیروهای ناهشیار، نه صرفاً در سطح شناختی بلکه در سطح تجربه‌ی زیسته، برای تغییر ضروری است. او تأکید می‌کند که فهم واقعی در روان‌درمانی زمانی رخ می‌دهد که فرد «احساس» کند چه چیزی در درونش پوینده است، نه فقط این‌که درباره‌اش بداند.

در مجموع، محتوای این اپیزود دفاعی واقع‌گرایانه و معاصر از روان‌درمانی روان‌کاوانه است: نه اسطوره‌ساز، نه نوستالژیک، و نه گرفتار زبان بسته و خودارجاع. شِدلر نشان می‌دهد که ذهن پویا هنوز هم برای فهم انسان امروز، روابط امروز و رنج‌های امروز، زبانی دقیق، انسانی و کارآمد در اختیار ما می‌گذارد. و از همه مهم‌تر زبانی را بر می‌گزیند که برای عامه- دانشگاهی و غیردانشگاهی- قابل تبادل و تامل باشد.

شدلر بیمی ندارد که زبان روان‌کاوی را در دسترس و بالتبع از این حیث آسیب‌پذیر کند، چون آگاهی دارد که تصویر بازتابی روان‌کاوی در توالی صد و چند سال گذشته- شاید به سبب همین مغلق بودگی، و خودکام‌بخشی- تنها سبب رواج ساده‌انگاری در درک تحلیلی و ساخت تصویری باژگونه، کاریکاتوری و بی‌مبالات حتی در سطح کتاب‌های دانشگاهی روان‌شناسی شده است. او در گفت‌وگوی خود با هاروی شورتز مثال‌هایی مفصل از این باژگونگی‌ها و بدفهمی‌ها پیش‌روی شنونده می‌گذارد.
این اپیزود ارزش جدی شنیدن دارد.
از این‌جا گوش کنید.

منابع پیشنهادی گوینده

Schopenhauer’s Porcupines by Deborah Luepnitz offers a series of case studies that read like short stories. They will give you a “feel” for what goes on in the clinical consulting room & in the mind of the clinician.

Psychoanalytic Psychotherapy: A Practitioner’s Guide by Nancy McWilliams offers a readable introduction to psychodynamic concepts and thinking. 

Freud and Man’s Soul by Bruno Bettelheim offers real insight into the origins of psychoanalytic theory and how and why it is personally relevant to everyone. 

Therapeutic Communication by Paul Wachtel offers answers to the perennial clinician question, “What do I say and how do I say it?”

Long-term Psychodynamic Psychotherapy by Glen Gabbard is the closest thing to a comprehensive course in doing psychodynamic therapy. 

Introduction to the Practice of Psychoanalytic Psychotherapy by Alessandra Lema